🦠 BỆNH LỴ TRỰC KHUẨN (SHIGELLOSIS): TỪ TƯ DUY LÂM SÀNG ĐẾN THỰC HÀNH ĐIỀU TRỊ VÀ PHÒNG DỊCH BỆNH

Trong các bệnh lý nhiễm trùng đường tiêu hóa, Lỵ trực khuẩn (Shigellosis) luôn là một mối đe dọa thường trực, đặc biệt tại các khu vực tập trung đông người hay điều kiện vệ sinh chưa đảm bảo. Với đặc tính liều nhiễm trùng cực thấp và khả năng diễn tiến cấp tính nguy hiểm ở trẻ nhỏ cùng người cao tuổi, việc nhận diện sớm, xử trí đúng phác đồ và kiểm soát lây nhiễm đóng vai trò sinh tử trong công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Nhằm cập nhật và chuẩn hóa kiến thức chuyên môn cho đội ngũ y bác sĩ, vào hồi 14h00 ngày 29/07/2026, Bệnh viện Đa khoa Sơn Tây đã tổ chức thành công buổi đào tạo liên tục (CME) chuyên đề: “Cập nhật chẩn đoán, điều trị và phòng bệnh Lỵ trực khuẩn”. Chương trình có sự tham dự của Ban Giám đốc Bệnh viện cùng đội ngũ Bác sĩ, Điều dưỡng từ các khoa lâm sàng, cận lâm sàng trong toàn viện.

Báo cáo viên: Buổi đào tạo trực tiếp do BSCKII. Nguyễn Thị Minh Hương – Trưởng khoa Truyền nhiễm chia sẻ. Bằng kinh nghiệm lâm sàng phong phú và kiến thức chuyên sâu, bác sĩ Hương đã mang đến những phân tích toàn diện và thực chiến nhất về bệnh lý Lỵ trực khuẩn.

1. Định nghĩa & tác nhân gây bệnh

Định nghĩa: Lỵ trực khuẩn là tình trạng viêm cấp tính niêm mạc đại tràng do vi khuẩn Shigella gây ra. Biểu hiện lâm sàng rất đa dạng, từ tiêu chảy nhẹ tự giới hạn cho đến hội chứng lỵ rầm rộ kèm nhiễm độc thần kinh nghiêm trọng.

Tác nhân: Là trực khuẩn Gram âm thuộc họ Enterobacteriaceae (cấu trúc tương tự E. coli). Vi khuẩn có khả năng xâm nhập mạnh mẽ vào tế bào niêm mạc đại tràng và tiết ra cả nội độc tố lẫn ngoại độc tố gây độc tế bào và hệ thần kinh.

2. Đặc điểm dịch tễ học & đối tượng nguy cơ

Nguồn lây & đường lây: Nguồn bệnh duy nhất là người (người bệnh, người mới khỏi hoặc người lành mang trùng). Lây trực tiếp từ người sang người qua tay bẩn, hoặc gián tiếp qua thức ăn, nước uống bị ô nhiễm và côn trùng trung gian (ruồi, gián).

Đối tượng nguy cơ: Bệnh thường gặp nhất ở trẻ em từ 1 – 5 tuổi và rất dễ bùng phát thành dịch tại những môi trường tập thể chật chội như nhà trẻ, trường học.

3. Triệu chứng lâm sàng & diễn tiến bệnh

Bệnh diễn tiến qua các giai đoạn rõ rệt:

Giai đoạn ủ bệnh (12–72 giờ): Âm thầm, không có triệu chứng.

Giai đoạn khởi phát: Sốt cao đột ngột (39–40°C), mệt mỏi, đau cơ, buồn nôn; trẻ em có thể xuất hiện co giật do sốt cao/độc tố. Đi kèm đau bụng, tiêu chảy và biểu hiện mất nước.

Giai đoạn toàn phát (Hội chứng Lỵ điển hình): Người bệnh đi ngoài phân lẫn máu nhiều lần trong ngày, đau quặn dữ dội dọc khung đại tràng và mót rặn liên tục. Thể trạng suy sụp nhanh do nhiễm trùng, nhiễm độc.

Các thể lâm sàng: Phân chia thành thể nhẹ, thể nặng (nguy cơ tử vong do suy tuần hoàn), thể mạn tính và thể đặc thù ở trẻ em.

4. Biến chứng nguy hiểm cần cảnh giác

Biến chứng tập trung chủ yếu ở đối tượng người già và trẻ nhỏ:

Biến chứng sớm: Co giật, lơ mơ, sốc do mất nước – điện giải, nhiễm trùng huyết do vi khuẩn Gram âm.

Biến chứng muộn: Phình đại tràng nhiễm độc, thủng đại tràng, sa trực tràng, hội chứng tán huyết – ure huyết cao (HUS) và suy dinh dưỡng kéo dài.

5. Chẩn đoán & phác đồ điều trị

Chẩn đoán:

Dựa vào triệu chứng lâm sàng trước: sốt cao, đau quặn bụng, đi ngoài phân như nước rửa thịt, dịch tễ và cận lâm sàng: công thức máu (bạch cầu tăng cao), soi phân (thấy hồng cầu, bạch cầu), nuôi cấy phân tìm Shigella và nội soi đại tràng. Cần phân biệt chính xác với lồng ruột, bướu đại tràng hoặc các nguyên nhân tiêu chảy nhiễm trùng khác.